Trên thị trường hiện nay, các chương trình đào tạo Certified Coach (Khai vấn chuyên nghiệp) mọc lên dày đặc. Nhiều quản lý hào hứng tham gia, mang về những tấm chứng chỉ quốc tế danh giá, nhưng khi trở lại bàn làm việc hàng ngày, bài toán phát triển đội ngũ của doanh nghiệp vẫn rơi vào bế tắc. Khoảng cách giữa một "Professional Coach" (Chuyên gia khai vấn độc lập) với một "Coaching Manager" (Nhà quản lý biết khai vấn) trong tổ chức dường như chưa bao giờ được thu hẹp.
Sau nhiều năm trực tiếp chuyển giao và đào tạo chương trình *Train the Coach* theo chuẩn phương pháp luận quốc tế tại Việt Nam, quan sát thực tế tại các tập đoàn và doanh nghiệp tư nhân lớn, tôi nhận thấy có những hiểu lầm cốt lõi đang khiến nỗ lực xây dựng văn hóa Coaching (Khai vấn) bị trật nhịp.
PHẦN 1: ẢO TƯỞNG VỀ COACHING: SỰ NHẦM LẪN GIỮA "KIỂM SOÁT CÔNG VIỆC" VÀ "KHAI VẤN THỰC CHẤT"
Phần lớn Line Managers (Quản lý trực tiếp) hiện nay tự tin rằng mình đang coach cấp dưới mỗi tuần. Nhưng nếu bước vào phòng họp và quan sát, chúng ta sẽ thấy gì?
Đó là những buổi Check-in Performance (Rà soát hiệu suất), rà soát KPI/OKR, truy vấn tiến độ công việc, chỉ ra lỗi sai và kết thúc bằng việc quản lý đưa ra giải pháp bảo nhân viên làm theo.
Directing (Chỉ đạo): là khi người quản lý đưa ra nhiệm vụ trước mắt, cầm tay chỉ việc trong tình huống khẩn cấp hoặc rủi ro cao.
Training (Đào tạo): là khi bù đắp khoảng trống kiến thức nền tảng.
Mentoring (Cố vấn): là người đi trước chia sẻ kinh nghiệm thực chiến.
Coaching (Khai vấn): là quá trình đối thoại hai chiều, hợp tác để nhân viên tự nhận thức, tự bẻ gãy rào cản tư duy và tự cam kết tìm ra giải pháp, thay vì người quản lý mớm sẵn câu trả lời.
Khi Line Manager lấy vỏ bọc Coaching để thực hiện một cuộc kiểm tra tiến độ đầy áp đặt, nhân viên lập tức bật cơ chế tự vệ. Không có sự tin cậy, không có an toàn tâm lý, buổi trò chuyện biến thành một phiên chất vấn một chiều. Đó là lý do tại sao nhiều quản lý học coaching về nhưng cấp dưới lại phản hồi: "Sếp đi học về hỏi vặn vẹo mệt hơn trước".
PHẦN 2: KÍCH HOẠT MINDSET: THẤU HIỂU BỘ NÃO HỌC TẬP CỦA NGƯỜI TRƯỞNG THÀNH
Một Coaching Manager không thể hình thành nếu chỉ học thuộc vài kỹ thuật đặt câu hỏi bề nổi. Coaching đòi hỏi sự chuyển dịch triệt để về Mindset (Tư duy), bắt đầu từ việc hiểu cách thức Adult Learning (Học tập ở người trưởng thành) vận hành.
Người trưởng thành không học bằng cách bị nhồi nhét lời khuyên. Theo mô hình phát triển 70-20-10 của Center for Creative Leadership (CCL), 70% sự phát triển đến từ trải nghiệm và thử thách thực tế trong công việc, 20% đến từ tương tác, phản hồi và học hỏi qua người khác, chỉ 10% đến từ đào tạo chính quy. Bộ não người lớn chỉ thực sự kích hoạt cơ chế học tập và thay đổi hành vi bền vững khi họ tự nhìn thấy khoảng trống, tự trải nghiệm cảm giác vỡ òa khi tìm ra giải pháp (insight) và có quyền làm chủ (ownership) đối với quyết định đó.
Để làm được điều này, người quản lý phải học cách kiểm soát "tiếng nói trong đầu" (mind talk), dẹp bỏ cái tôi chuyên môn và nhu cầu chứng minh mình thông minh hơn nhân viên. Phải đi từ việc chỉ nghe bề nổi nội dung (Content) sang lắng nghe thấu cảm (Emotion) và lắng nghe bản thể (Being). Khi người quản lý dừng việc nhảy bổ vào giải quyết vấn đề hộ cấp dưới, họ mới tạo ra khoảng trống an toàn để não bộ nhân viên tư duy.
PHẦN 3: RÈN LUYỆN SKILLSET: THỰC HÀNH CƯỜNG ĐỘ CAO VÀ PEER FEEDBACK
Kỹ năng khai vấn không thể thẩm thấu qua việc ngồi nghe giảng lý thuyết hay đọc sách. Nó giống như rèn luyện cơ bắp, phải được lặp đi lặp lại qua các bài tập tình huống thực chiến.
Trong một chương trình chuẩn mực dành cho nhà quản lý, trọng tâm nằm ở việc liên tục thực hành cặp, thực hành nhóm và nhận Peer Feedback (Phản hồi từ đồng cấp):
Làm chủ Mô hình GROW: Di chuyển linh hoạt giữa Goal (Mục tiêu), Reality (Thực tại), Options (Phương án) và Will (Cam kết). Quản lý phải luyện thói quen không vội vã nhảy từ G sang O, mà phải giữ nhân viên ở lại bước Reality đủ sâu để họ nhìn rõ thực trạng một cách trung thực.
Nghệ thuật đặt câu hỏi mở: Bỏ thói quen hỏi câu hỏi đóng hoặc câu hỏi dẫn dắt mang tính áp đặt. Thay đổi phản xạ từ việc hỏi "Tại sao" (gây phòng thủ) sang hỏi "Cái gì" và "Như thế nào". Thách thức nhân viên ở mức vừa đủ để họ bước ra khỏi vùng quen thuộc mà không rơi vào trạng thái hoảng loạn.
Phản hồi bằng SBI/SBI Mở rộng: Thay thế những lời nhận xét chung chung bằng cấu trúc Situation (Tình huống) - Behaviour (Hành vi quan sát được) - Impact (Tác động cụ thể). Từ đó, mở rộng sang hành vi thay thế tốt hơn mà không phán xét nhân cách con người.
Chính việc liên tục đóng vai, bị "bắt lỗi" thói quen phán xét ngay trong lớp học, nhận phản hồi thẳng thắn từ đồng nghiệp mới giúp nhà quản lý bẻ gãy lối mòn chỉ đạo cũ kỹ để hình thành phản xạ coaching tự nhiên.
PHẦN 4: TRANG BỊ TOOLSET: TINH GỌN, THỰC TẾ VÀ SẴN SÀNG HÀNH ĐỘNG
Một nguyên nhân lớn khiến các khóa đào tạo coaching thất bại khi đưa vào ứng dụng thực tế: sau khóa học, quản lý mang về một tập tài liệu lý thuyết dày cộp, hàng đống biểu mẫu phức tạp. Khi bước vào phiên làm việc thật với nhân viên, họ bối rối và quên sạch.
Một Coaching Manager cần một Toolset (Bộ công cụ) tinh gọn, sẵn sàng ngay trong tablet hoặc thiết bị làm việc cầm tay:
Ngân hàng câu hỏi theo GROW: Một danh mục các câu hỏi gợi mở chọn lọc theo từng giai đoạn, giúp quản lý có thể liếc nhanh và lựa chọn câu hỏi phù hợp mà không làm gián đoạn dòng chảy hội thoại.
Biểu mẫu ghi nhận cam kết hành động: Một mẫu ghi chép xúc tích gồm hành động cụ thể, thời hạn hoàn thành, nguồn lực cần hỗ trợ và thang điểm cam kết (1-10).
Công cụ lập kế hoạch trước phiên coach: Giúp quản lý định hình trước bối cảnh, dự kiến các câu hỏi chạm vào phần chìm của tảng băng tư duy thay vì chỉ xoay quanh sự vụ.
Coaching trong doanh nghiệp không cần hoa mỹ hay hàn lâm. Nó phải là một công cụ thực chiến, đo lường được tiến độ và gắn liền với cam kết trách nhiệm cụ thể giữa quản lý và nhân viên.
PHẦN 5: LỜI KẾT
Đào tạo một cá nhân biết các định nghĩa về khai vấn rất dễ, nhưng trui rèn một Coaching Manager thực thụ cho tổ chức đòi hỏi một thiết kế đào tạo hoàn toàn khác biệt. Đó là sự hợp nhất chặt chẽ giữa việc kích hoạt Mindset về não bộ người trưởng thành, mài sắc Skillset qua thực hành phản hồi liên tục, và trang bị một Toolset tinh gọn gắn chặt vào nhịp vận hành doanh nghiệp.
Chỉ khi nhà quản lý thực sự buông bỏ thói quen áp đặt câu trả lời để kích hoạt trí tuệ của đội ngũ, văn hóa khai vấn mới thực sự bén rễ và tạo ra giá trị kinh doanh bền vững cho doanh nghiệp.
Tóm lược góc nhìn tư vấn:
Bóc tách vai trò rõ ràng: Tuyệt đối không đánh đồng rà soát tiến độ công việc hoặc chỉ đạo sự vụ với Coaching. Line Managers cần nhận biết chính xác khi nào dùng Directing và khi nào chuyển sang Coaching.
Mindset đi trước: Tôn trọng nguyên lý học tập của người trưởng thành và mô hình 70-20-10. Kiểm soát cái tôi chuyên môn để lắng nghe sâu sắc ở cả ba tầng: Nội dung, Cảm xúc và Bản thể.
Skillset trui rèn qua cọ xát: Thành thạo khung GROW, câu hỏi mở không dẫn dắt và mô hình phản hồi SBI thông qua bài tập thực hành liên tục cùng Peer Feedback.
Toolset tinh gọn, số hóa: Thay thế giấy tờ cồng kềnh bằng ngân hàng câu hỏi và biểu mẫu cam kết hành động tích hợp ngay trên thiết bị làm việc, đảm bảo mỗi phiên trò chuyện đều chuyển hóa thành kết quả đo lường được.
Nguyễn Thị Minh Thu
Biên tập: Nguyên Dung