Nhiều doanh nghiệp chỉ nhận ra mình đang gặp vấn đề khi dòng tiền cạn kiệt. Nhưng khủng hoảng thường đã bắt đầu từ nhiều năm trước, ẩn sau những con số tăng trưởng tưởng như rất khả quan. Khi đó, điều doanh nghiệp cần không chỉ là một kế hoạch cắt giảm, mà là một lộ trình chuyển đổi đúng và một người lãnh đạo đủ bản lĩnh để dẫn dắt.
Ngày 15/10, tại The NeXT Forum do Newing Company tổ chức, ông Jørgen Vig Knudstorp, cựu CEO huyền thoại từng giải cứu LEGO Group, đã có buổi chia sẻ cả ngày cùng 1.200 lãnh đạo doanh nghiệp Việt Nam, trong lần đầu tiên ông nhận lời diễn thuyết tại Đông Nam Á. Dưới đây là hai bài học lớn được CEO WE Consulting tổng hợp từ buổi chia sẻ.
Phần 1: Tái thiết không phải là ăn kiêng, nó là thay đổi lối sống
“Turnaround (tái thiết) giống như việc ăn kiêng để giảm cân cấp tốc. Bạn nhẹ cân đi thật, nhưng không bền vững. Muốn sống khỏe, bạn phải Transformation (chuyển đổi lối sống).”
Năm 2003, LEGO Group rơi vào tình trạng vỡ nợ kỹ thuật, vi phạm các cam kết tín dụng (debt covenants) và đối mặt nguy cơ phá sản cận kề. Khi tính toán theo chỉ số EVA (Economic Value Added, Giá trị kinh tế gia tăng) để đo lường tỷ suất lợi nhuận trên vốn đầu tư so với chi phí vốn, kết quả gây sốc cho gia đình sáng lập: suốt 11 năm trước đó, nếu họ gửi tiền vào trái phiếu chính phủ không rủi ro, gia đình đã giàu thêm 1 triệu USD mỗi ngày. Khủng hoảng không bắt đầu vào năm 2003, nó đã âm ỉ từ năm 1993, chỉ là sự tăng trưởng doanh thu bề nổi đã che đậy toàn bộ sự mục rỗng trong vận hành.
Từ bờ vực tử thần trở thành một trong những thương hiệu giá trị nhất toàn cầu, lộ trình chuyển đổi rút ra 3 giai đoạn mang tính nguyên lý:
Giai đoạn Sống còn (Survival): Cầm máu trước khi nói đến tương lai
Khi một chiếc xe gặp tai nạn nghiêm trọng và người bị nạn đang chảy máu, ưu tiên duy nhất không phải là xe chạy đi đâu, mà là cầm máu và sống sót. Ở bước này, nhiệm vụ tối thượng là bảo toàn dòng tiền, thanh lý tài sản ngoài ngành, trả nợ và giành lại quyền tự do tài chính (degrees of freedom). Không có quyền mơ mộng chiến lược khi tài khoản cạn kiệt.
Giai đoạn Phòng tập (The Gym): Chuẩn bị cho Thế vận hội
Sau khi thoát khỏi phòng cấp cứu, bạn không thể thi đấu ngay. Doanh nghiệp cần 3 năm rèn luyện năng suất, tập trung cải thiện chất lượng sản phẩm lõi (defensible core). Tăng trưởng nóng rất dễ trở thành liều thuốc độc che đậy năng lực quản trị yếu kém. Khi không có doanh thu dễ dãi bù đắp, đội ngũ buộc phải nhìn thẳng vào sự thật: chuẩn hóa chuỗi cung ứng, cắt giảm sự phức tạp thừa thãi và tái cấu trúc vận hành.
Giai đoạn Tái sinh (Transformation): Thấu hiểu bản chất tạo ra giá trị
Chuyển đổi thực sự diễn ra khi doanh nghiệp trả lời được câu hỏi: Ta tồn tại để làm gì?
Nhiều lãnh đạo ngộ nhận rằng khách hàng mua LEGO vì muốn tự do sáng tạo không giới hạn. Nhưng thực tế, phần lớn mọi người cảm thấy thỏa mãn cảm xúc khi được tự tay lắp ráp thành công một tác phẩm kỳ công (như chiếc Ferrari) dựa trên một cuốn hướng dẫn lắp ráp (Building Instruction) cực kỳ rõ ràng và chính xác. Khách hàng khao khát cảm giác hoàn thành và niềm kiêu hãnh sáng tạo (Pride of Creation). Chuyển đổi thành công không phải là chạy theo xu hướng viển vông, mà là làm cho việc trải nghiệm sản phẩm lõi trở nên trực quan và tuyệt vời nhất.
Chiến lược xuất sắc cuối cùng phải cô đọng trên một trang giấy, thậm chí một câu duy nhất. Như cách CEO Starbucks định nghĩa lại toàn bộ hệ thống vận hành 40.000 cửa hàng toàn cầu: “Phục vụ đồ uống thủ công với một nụ cười và dấu ấn cá nhân dưới 4 phút”. Khi định nghĩa thành công đủ cụ thể, tổ chức sẽ biết chính xác cái gì nên giữ và cái gì cần kiên quyết gạt bỏ.
Phần 2: Bản lĩnh lãnh đạo
“Ở vị trí CEO, nếu có vấn đề xảy ra, có thể nguyên nhân khoảng 80 đến 90% do các biến số thị trường, nhưng chúng ta phải chịu 100% trách nhiệm (Accountability) cho kết quả cuối cùng.”
Trở thành CEO khi mới 33 tuổi và bị truyền thông coi là lựa chọn thiếu kinh nghiệm cho một tập đoàn đang lún sâu vào khủng hoảng, Jørgen Vig Knudstorp đã trải qua 25 năm chiêm nghiệm về thứ thực sự định hình một nhà lãnh đạo chuyển đổi.
Năng lực dẫn dắt không đến từ việc biết hết mọi câu trả lời, mà nằm ở sự can đảm đối diện với những nghịch lý lớn nhất trong điều hành:
Dám đối đầu với xung đột
Nhiều nhà quản lý thích sự hòa nhã vì nghĩ rằng né tránh tranh cãi sẽ giữ được sự đoàn kết. Nhưng nếu bất đồng giữa khối Vận hành và R&D, hay giữa Trải nghiệm khách hàng và Tài chính không được mổ xẻ sòng phẳng trong phòng họp, nó sẽ chuyển hóa thành sự phàn nàn sau cánh gà. Một tổ chức không dám tranh luận trực diện là một tổ chức đang tích tụ sự bất mãn ngầm. Xung đột mang tính xây dựng là động lực thiết yếu để làm rõ vấn đề và tối ưu hóa giải pháp.
Tuyển dụng người giỏi hơn chính mình
Một sai lầm phổ biến của các lãnh đạo trẻ là ảo tưởng mình có thể tự làm hoặc kiểm soát mọi thứ. Knudstorp thừa nhận ông từng mất nhiều năm mới ngộ ra bài học: dù có bằng Tiến sĩ Kinh tế, ông vẫn không thể làm tốt công việc của một CFO thực thụ cho đến khi chấp nhận chiêu mộ một người xuất sắc hơn mình về làm tài chính. Công việc của CEO không phải là làm thay người khác, mà là xác định phương hướng và thay đổi luật chơi, xây dựng đội ngũ giỏi hơn bản thân để vận hành cỗ máy, và tạo ra cấu trúc ủy quyền minh bạch để tổ chức tự vận hành dựa trên bối cảnh thay vì sự kiểm soát vi mô.
Lòng dũng cảm và cam kết “Đốt thuyền” (burn the ships)
Nhiều lãnh đạo nói rằng họ muốn đổi mới nhưng lại viện cớ rằng “việc này quá phức tạp”. Thực chất, rào cản lớn nhất không phải là độ phức tạp của bài toán, mà là sự thiếu dũng khí. Dũng cảm trong quản trị là sự kiên định với những nguyên tắc không thể thỏa hiệp, dám đưa ra những lựa chọn trả giá và thậm chí sẵn sàng bước sang một bên nếu hội đồng quản trị đưa ra định hướng đi ngược lại niềm tin sống còn của doanh nghiệp. Khi nhà lãnh đạo tự “đốt thuyền” để tiến về phía trước, tổ chức mới nhìn thấy niềm tin để dấn thân.
Vai trò thực sự của Hội đồng Quản trị (The Board)
Một HĐQT hiệu quả không tham gia điều hành vi mô, họ tập trung hoàn thành xuất sắc khoảng 5 quyết định cốt lõi: phê duyệt chiến lược, lựa chọn CEO, thiết lập cơ chế quản trị và đánh giá rủi ro trọng yếu. HĐQT đóng vai trò là “nguồn cảm hứng”, khơi gợi góc nhìn mới cho Ban điều hành, nhưng tuyệt đối tôn trọng quyền tự chủ và trách nhiệm thực thi của đội ngũ.
Phần 3: Bài học cho các nhà quản trị
1. Đừng để tăng trưởng doanh thu ru ngủ, hãy thường xuyên soi xét tỷ suất lợi nhuận trên vốn và dòng tiền tự do.
2. Xử lý khủng hoảng cần tách bạch: cầm máu để tồn tại, rèn luyện cốt lõi để khỏe mạnh, rồi mới mở rộng quy mô.
3. Chiến lược càng tinh gọn, khả năng thực thi xuyên suốt của tổ chức càng cao.
Nguyễn Thị Minh Thu
Biên tập: Nguyên Dung