AI ngày nay có thể viết code, thiết kế và soạn thảo văn bản chỉ trong vài giây. Nhiều bạn trẻ tin rằng chỉ cần biết dùng AI là đủ để đi trước, nhưng chính sự tiện lợi đó lại đang âm thầm khiến không ít người dần quen với việc để AI nghĩ thay, làm thay, và quên mất cách tự mình tìm tòi.
Vậy giữa thời đại mà máy móc làm được gần như mọi thứ, điều gì giúp con người giữ được giá trị của mình?
Đó cũng là tinh thần xuyên suốt buổi trò chuyện giữa ông Jørgen Vig Knudstorp, cựu CEO huyền thoại đã dẫn dắt cuộc tái thiết ngoạn mục của LEGO, và hơn 1.000 sinh viên Đại học Văn Lang. Không có những mỹ từ đao to búa lớn của một lãnh đạo tập đoàn toàn cầu, ông chia sẻ bằng sự chiêm nghiệm của một người đã đi qua đủ thăng trầm, áp lực, bệnh tật và cả những ngộ nhận thời trẻ.
Dưới đây là 10 bài học được chị Minh Thu, CEO WE Consulting, ghi chép và đúc kết từ buổi trò chuyện. Không chỉ dành cho các bạn sinh viên hôm ấy, mà cho bất kỳ ai đang tìm hướng đi giữa thời đại AI.
1. Kỹ năng nào của con người sẽ ngày càng đắt giá khi AI làm thay được mọi thứ?
AI có thể viết code, vẽ bản vẽ và tạo văn bản trong tích tắc, nhưng AI luôn cần sự giám sát và tương tác của con người. Đừng dùng AI theo kiểu tra sẵn đáp án rồi thôi suy nghĩ, đó là cách học hủy hoại tư duy. Năng lực làm chủ công cụ (AI mastery) kết hợp với tư duy phản biện (Critical Thinking) và sự tò mò để tự tìm ra câu trả lời trước khi hỏi máy móc mới là thứ giữ cho bạn không bao giờ bị AI thao túng hay thay thế.
2. Sự can đảm hay chỉ là việc "dám ngây thơ" trước những lối mòn cũ kỹ?
Khi ngồi vào ghế CEO năm 34 tuổi, nhiều người bảo bác dũng cảm khi dám tái cấu trúc toàn diện LEGO. Nhưng bác thừa nhận lúc đó mình chỉ "ngây thơ" vì chưa bị đóng khung bởi các quy ước cũ. Người trẻ thường sáng tạo vì chưa bị ràng buộc bởi thói quen "từ trước đến nay công ty vẫn làm thế". Đừng sợ đập bỏ những "con bò thiêng" (sacred cows) trong tổ chức. Hãy thẳng thắn nói ra điều mình nghĩ một cách lịch thiệp, dám chấp nhận rủi ro và sẵn sàng rời đi nếu nơi đó không tôn trọng sự thật.
3. Làm sao để giữ tinh thần học tập suốt đời mà không bị lối mòn kinh nghiệm kìm hãm?
Phần lớn người lớn ngừng học hỏi vì mang theo định kiến "cái này tôi biết rồi". Giống như việc nhiều người ngoài 50 tuổi chỉ nghe lại đúng thể loại nhạc họ từng nghe thời tuổi teen, người trưởng thành rất dễ đánh mất sự cởi mở. Muốn không bị tụt lại, người trẻ phải liên tục thực hành việc Học lại và Bỏ học những điều cũ (Learn and Unlearn), giữ nguyên tính tò mò thuần khiết của một đứa trẻ suốt cả cuộc đời.
4. Triết lý "Vừa học vừa chơi" (Learning Through Play) áp dụng vào thời đại số thế nào?
Học qua trò chơi là khi bạn theo đuổi một mục tiêu vì niềm say mê tự thân (Intrinsic Motivation), chứ không phải vì bị ai đó ép buộc. Khi ở trong tâm thế chơi đùa, bạn không sợ sai và sẵn sàng thử nghiệm nhiều hơn. Lập trình hay thuật toán máy tính thực chất cũng mang cấu trúc logic ghép nối y hệt như những viên gạch LEGO. Hãy biến công nghệ số và AI thành sân chơi của mình để mày mò, thử nghiệm và tạo ra các ứng dụng cho riêng bạn.
5. Tại sao thông điệp quan trọng nhất cho thế hệ trẻ lại là "Hãy trở thành một người kiến tạo" (Be a Builder)?
Đừng chỉ học bằng cách sao chép thụ động theo sách hướng dẫn. Với đồ chơi LEGO, nếu bạn chỉ lắp theo bản in sẵn thì bạn chỉ là người sao chép. Bạn phải dám tự lắp ráp, tự phạm lỗi, tự sửa chữa thì tri thức đó mới thực sự thuộc về bạn. Thời đại AI đã trao cho mỗi người khả năng trở thành một người kiến tạo (Builder) dễ dàng hơn bao giờ hết. Hãy tự tay xây dựng tương lai, xây dựng năng lực và kiến tạo tổ chức mà mình gắn bó.
6. Khi tuyển dụng lãnh đạo, tiêu chí cốt lõi nào quan trọng hơn một chiếc CV bóng bẩy?
Kỹ năng chuyên môn là điều kiện cần, nhưng thứ bác tìm kiếm nhất ở một nhân sự chính là Khả năng thích ứng học tập (Learning Agility: cho phép tôi mở rộng định nghĩa cụ thể bằng mô hình của Korn Ferry bao gồm: Mental agility, Peole agility, Change agility và cuối cùng là Result agility). Cách tốt nhất để nhận biết năng lực này là hỏi về những biến cố, bi kịch hoặc nghịch cảnh trong quá khứ mà họ đã nỗ lực vượt qua. Một người từng đối diện với khó khăn và tự đứng dậy luôn trưởng thành, sâu sắc và bền bỉ hơn rất nhiều so với người chưa từng nếm trải thất bại.
7. Có nên đặt mục tiêu cuộc đời là trở thành CEO năm 33 tuổi?
Câu trả lời bất ngờ của bác là: Tuyệt đối đừng đặt mục tiêu trở thành CEO. Trở thành CEO không phải là một đích đến lành mạnh cho cuộc đời. Bác từng phải trả giá bằng sức khỏe và những áp lực triền miên trong giai đoạn đó. Thay vì cố gắng giành lấy một chức danh, hãy tập trung vào việc trở thành một người có giá trị (valuable person), một người tử tế và một người lãnh đạo tốt. Danh vị nếu đến sẽ là hệ quả tự nhiên sau đó.
8. Giữa thời đại thông tin ngập tràn, vì sao trí nhớ và cam kết sắt đá lại quan trọng?
Dù dữ liệu trên mạng là vô tận, phần lớn mọi người vẫn không thực sự có hiểu biết sâu. Bạn không thể tin tưởng một bác sĩ phải tra cứu AI trước khi chẩn đoán, hay một tài xế không nhớ cách phản xạ lái xe. Những kiến thức nền tảng bắt buộc phải được ghi nhớ và thẩm thấu sâu vào bản năng. Đi kèm với đó là sự cam kết tuyệt đối, giống như việc "đốt thuyền trên bờ biển" (burn the ships) để không còn đường lùi khi theo đuổi mục tiêu.
9. Lòng tự trắc ẩn (Self-esteem) khác gì với Sự tự tin (Self-confidence)?
Sự tự tin (Self-confidence) đến từ việc bạn làm chủ một kỹ năng bên ngoài. Còn Lòng tự trắc ẩn (Self-esteem) là niềm tin cốt tủy từ bên trong rằng dù bạn có đang vụng về, thất bại hay chưa hoàn hảo, bạn vẫn là một con người có giá trị và xứng đáng được yêu thương. Giữa thời đại mạng xã hội tạo ra vô vàn áp lực so sánh ngoại hình, địa vị và tiền bạc, việc giữ được Self-esteem để bao dung với chính mình chính là điểm tựa tâm lý vững vàng nhất.
10. Sau tất cả tiền tài, danh vọng và thành công thương trường, điều gì đọng lại cuối cùng?
Đến tuổi 55, bác nhận ra cuộc đời này quá ngắn ngủi để dành trọn vẹn mọi tháng ngày cho công việc và những cuộc họp căng thẳng. Thứ giữ lại cho một con người khi về già không phải là bảng cân đối tài chính hay quy mô công ty, mà là những kết nối người với người (Human Connection). Đó là những mối quan hệ chân thành, nơi hai người có thể cởi bỏ lớp mặt nạ phòng thủ, thẳng thắn phản biện và thậm chí dám nói ra cả những điều yếu đuối, không hoàn hảo của bản thân mà không sợ bị phán xét.
Nhìn lại cả hành trình, bài học lớn nhất mà cựu CEO LEGO để lại cho thế hệ trẻ không nằm ở các công thức kinh doanh phức tạp, mà là tinh thần dũng cảm sống thật, không ngừng tò mò khám phá, và trên hết: hãy sống như một người kiến tạo tử tế trước khi nghĩ đến việc trở thành bất kỳ ai!
Nguyễn Thị Minh Thu
Biên tập: Nguyên Dung